Ayurveda terimi, Sanskritçe’de “yaşam” anlamına gelen ayıır sözcüğü ile “bilgi, bilim” anlamına gelen veda sözcüklerinden gelmektedir.
Ayurveda, Hindistan’daki geleneksel sağlık sisteminin temelidir. Tarihi, Rig Veda’nın eski Hindu metinlerine dek uzanır. Bu sistemde insan, büyük evrende (makrokozmos) bir küçük evren (mikrokozmos) olarak görülür.
Ayurvedada, evrendeki her şey beş elemente ayrılır: Prithvi (toprak), ap (su), teja (ışık, ateş ya da ısı), vayu (hava) ve akasha (boşluk). Yiyecekler de bu elementlerden oluşur ve farklı yiyeceklerin vücuttaki element dengesini destekleyecek ya da bu dengeye karşıt etkileri vardır. Her şeyi yöneten ve dosha olarak bilinen üç temel güç vardır. Vata, rüzgarla eşit sayılır ve merkezi sinir sistemini yönetir;pıtta güneş gibidir ve sindirim sistemi ile biyokimyasal süreçleri yönetir; kapha Ay’a benzer ve hücre gelişimini ve dokulardaki sıvı dengesini yönetir.
Ayurvedamn uygulayıcıları, dhatus denilen vücudu oluşturan yedi temel bileşenle ilgilenir. Bu yedi bileşen, rasa (yiyecekler), rakta (kan), mamsa (kemikler), meda (yağlar ve ter), asthi (kemik iliği), majya (yapışkanlık) ve shııkra (hareketlerin gerçekleştirilmesi).
Ayurvedada sağlık, vücuttaki organlarda ve organ sistemlerinde akan yaşam enerjileri arasındaki dengeye bağlıdır. Hastalıklar ise dengesizliklerin bir sonucu olarak görülür ve dört gruba ayrılır: Kaza sonucu olanlar, fiziksel, doğal ve zihinsel hastalıklar. Hekimin görevi, vücutta etkisi olan çeşitli öğelerin dengesini değerlendirmek ve vücudu eski uyumuna kavuşturacak bir tedavi önermektir. Bu tedavi biçiminde, tedaviden çok koruyucu önlemler vurgulanır. Hastalık gelişmişse, hastalık belirtilerine değil, hastalığın kaynağına yönelik bir tedaviye önem verilir.
Ayurveda uygulayanlar, hastanın yaradılışını ve bünyesini tanımayı amaçlar, bunun ise başlangıçta belirlenmesi gerektiğine inanırlar, idrar, dışkı, ter, deri, tırnaklar, gözler, dil ve ses incelemelerinin yanı sıra, kişinin yaşam biçimi, beslenme biçimi, iş yaşamı, tümü göz önüne alınır.
Tedavide, beslenme biçiminin değiştirilmesi, diyet, güneşlenme, masaj, banyo, tütsüler, lavman, homeopatik ya da bitkisel tedaviler uygulanabilir. Yoga ve yogadaki soluk alma tekniklerine ise, bedensel disiplinle zihnin denetlenebilmesini sağladığı, böylece zihnin genel sağlığı etkileme yetisini güçlendirdiği için özellikle önem verilir. Stresi ve gerginliği azalttığı için de meditasyona büyük önem verilir.
Ayurveda, Hindistan’da geleneksel Batı tıbbıyla birlikte yaygın olarak uygulanmakta ve öğretilmekledir. Batı ülkelerinde ilk olarak Maharishi Mahesh Yogi tarafından, son yıllarda da çalışmalarında tıbbi tedavide bilincin rolünü vurgulayan Dr. Deepak Chopra’nın çalışmalarıyla yaygınlaştırılmıştır.