SİNDİRİM VE BOŞALTIM SİSTEMİ TEDAVİLERİ

Yiyeceklerin, sıvıların ve besinlerin vücuda girişini önleyen ya da uyaran ilaçlar, sindirim ve boşaltım sistemiyle ilgili hastalıkların tedavisinde kullanılmaktadır. Bazı tedaviler, sindirim sistemi ve böbreklerin içindeki maddelere yöneliktir (örneğin, tedavi amacıyla bağırsakların su ile yıkanması).

LAVMAN
Lavman, bağırsakların boşaltılması amacıyla, anüsten bağırsaklara sıvı verilmesidir. Lavman, bir zamanlar gebe kadınlara düzenli olarak uygulanmaktaydı, şimdi ise daha çok dışkı sıkışmasından kaynaklanan kabızlık ya da bağırsak tembelliği gibi durumlarda kullanılmaktadır. Bağırsaklarda sert dışkıların sıkışması, normal dışkılamayı önleyerek ağrılı kasılmalara neden olmaktadır. Lavman işleminde, tuzlu çözeltiler ya da zeytinyağı gibi yağları içeren sıvılar kullanılmaktadır.
Bağırsakların ilaçlı filmi, röntgen çekimlerinde kalınbağırsakların alt kısmının görünebilmesi amacıyla yapılmaktadır. Bu işlemde kullanılan sıvı da lavman yoluyla verilir ve hafif müshil ilaçlarıyla atılması sağlanır.

İDRAR SÖKTÜRÜCCLER
İdrar söktürücü ilaçlar (diüretik), idrarın artırılması için böbrekleri etkileyen ilaçlardır. Bu ilaçlar, böbreklerin tuz ve emilen su miktarını artırmasını sağlamaktadır. Alkol, çay ve kahvenin de idrar söktürücü etkileri vardır.
İdrar söktürücüler, vücutta (ödem) ya da akciğerlerde (akciğer ödemi) biriken fazla suyun atılması amacıyla kullanılmaktadırlar. Kalp hastalığı (yüksek tansiyondan kaynaklanan kalp yetmezliği ve kalp krizi gibi), karaciğer işlevlerinde bozukluk (protein üretilememesi nedeniyle) ya da böbreklerdeki işlev bozukluğu gibi hastalıklar, ödeme neden olabilmektedir. İdrar söktürücüler, yüksek tansiyon, yüksek tansiyondan kaynaklanan kalp yetmezliği ve göz içi basıncının yükselmesi (göz tansiyonu; glokom) tedavilerinde kullanılmaktadır.
Tiazit gibi bazı idrar söktürücüler, böbreklerde potasyum kaybına neden olur; bu kayıp, potasyum bakımından zengin yiyeceklerle ya da potasyum içeren ilaçlarla karşılanmalıdır.

MÜSHİL İLAÇLARI
Müshil ilaçlan (laksatifler), vücuttaki atıkların boşaltım sisteminden geçişini hızlandıran ve bağırsak hareketlerini sağlayan ilaçlardır. Bu ilaçlar, kabızlığın ve neden olduğu karın ağrısı gibi sorunların tedavisinde ya da önlenmesinde kullanılmaktadır.
Sinameki ve diğer bazı müshil ilaçları, doğrudan sinirleri ve bağırsak kaslarını etkilemektedir. Bu ise bağırsaklarda kasılmalara neden olarak bağırsak hareketlerini sağlamaktadır.
Geçişme (osmoz) özelliği yüksek olan bazı müshil ilaçları ise, çevre dokulardan bağırsaklara su çekerek dışkının hacmini artırmakta, böylece bağırsaklardan geçişini hızlandırmaktadır. Bu gruptaki müshil ilaçları, bağırsak hareketlerini artırmaktan çok, kabızlığı önleyecek işlev görmektedir. Bunlar, genellikle dışkılama sırasındaki kasılmalardan sakınması gereken, yeni doğum yapmış kadınlara ya da karın içi bir ameliyat geçirmiş kişilere önerilmektedir. Bu tür müshil ilaçlan, magnezyum sütü, Epson tuzlan (magnezyum sülfat), Glauber tuzlarıdır (sodyum sülfat). Bazı müshil ilaçları da bir içeceğe karıştırılarak kullanılan ve toz, tanecik ya da içinde kepek olan ince tabakalar halinde satılmaktadır. Bunlar kepek, sebze meyve lifleri ve selüloz gibi maddelerdir; bağırsaklardaki suyu çekerek dışkının yumuşamasını sağlar. Bu tür müshil ilaçları, en güvenli ve etkili müshil ilaçlarıdır. Ancak en az bir bardak suyla karıştırılmalıdır ve böbrek yetmezliği gibi alınan sıvı miktarının sınırlanması gereken hastalıklarda kullanımları uygun değildir.
Aslında müshil ilacı kullanmak yerine, lifli yiyecek ve sıvı miktarını artırmak gibi doğal önlemler tercih edilmelidir.
Kabızlık tedavisinde müshil ilacı kullanımı kısa süreli olmalıdır ve alışkanlık yapma özelliği olan güçlü uyarıcı türleri ile kramp, vücudun susuz kalması ve yetersiz beslenme gibi yan etkilerin doğabileceği yüksek dozlardan kaçınılmalıdır. Uzun süre müshil ilacı kullanmak, bağırsak duvarında (çeperinde) anormalliklere yol açar. Ayrıca kabızlık, karın ağrısı ve ateş gibi, bir bağırsak tıkanıklığına işaret eden belirtilerle birlikte görülüyorsa, müshil ilacı kullanılmamalıdır.

İSHAL İLAÇLARI
Bu ilaçlar, ishal belirtilerinin giderilmesi için kullanılır. Bu gruptaki ilaçlardan bazıları, suyu emme özelliği olan basit maddelerdir. Bunlar suyu emerek dışkının sertleşmesini sağlar. Bazı türleri de (difenoksilat gibi), genellikle atropinle birlikte kullanılır ve bağırsak kasındaki kasılmaları yavaşlatarak dışkının hareketini de yavaşlatır; böylece bağırsaklar tarafından daha fazla su emilmesini sağlar, ishal ilaçlarıyla uzun süreli bir tedavi, kabızlığa ve karında kramplara neden olabilir; bu nedenle, bu ilaçların fazla ya da uzun süreli kullanımı önerilmemektedir. Bir ağrıkesici olan kodein de ishali geçirir; ancak uzun süre kullanılırsa bağımlılığa yol açar.

UYUŞTURUCULAR
Uyuşturucular, ağrının geçmesini sağlayan, uyuşukluğa ve uyku haline yol açan, genellikle de alışkanlık ya da fiziksel bağımlılık yaratan maddelerdir.
Haşhaştan elde edilen afyon, binlerce yıldır kullanılmaktadır. 1803′te morfin alkoloid bulundu, I898′de de eroin (diasetilmorfin) alkoloid bulundu ve morfin bağımlılığının tedavisinde kullanıldı (daha sonra, eroinin morfinden daha fazla bağımlılık yarattığı, daha tehlikeli olduğu ortaya çıkarıldı).
Modern uyuşturucular, hem morfin ve kodein gibi afyondan türetilen uyuşturuculardır, hem de meperidin ve metadon gibi sentetik ilaçlardır. Bunlar öncelikle, böbrek taşlarının neden olduğu ağrılar, kanser ağrıları ya da ameliyat sonrası ağrıları gibi şiddetli ağrılarda kullanılmaktadır.
Kodein, öksürüğü kestiği için öksürük ilaçlarında ya da ishal tedavisinde kullanılmaktadır. Metadon, bağımlılık yaratan bir madde olmasına karşın, eroin bağımlılığının tedavisinde kullanılmaktadır. Uyuşturucu ilaçların yan etkileri, duruma göre değişmektedir; kabızlık, bulantı, kusma ve idrar tutulumu gibi yan etkiler görülmektedir.

MORFİN
Morfin, afyondan türetilen ve tadı acı olan bir alkoloiddir. 1803′te bulunmuş ve eski Yunanlıların Rüya Tanrısı Morpheus’un adı verilmiştir. Morfin, ağrıkesici özelliği olan, güçlü bir uyuşturucudur ve genellikle kanser ağrıları gibi şiddetli ağrılarda kullanılır. Ayrıca ani kalp yetmezliği ve şok tedavilerinde de kullanılmaktadır.
Morfin, ağızdan kullanılabilir; ancak bağırsaklardaki emilimi yavaş olduğu için, genellikle damar içine ya da bir pompa aracılığıyla kas içine verilmektedir. Bir-iki haftadan fazla kullanılırsa, tedavi kesildiğinde yoksunluk belirtileri görülebilir.
Morfin, solunumu baskıladığı için, kronik bronşit gibi akciğer hastalığı olan kişilerde ve çok yaşlılarda ya da çok küçük çocuklarda (ilacın solunumu baskılayan özelliğine karşı duyarlıdırlar) dikkatli kullanılmalıdır. Morfinin bir başka yan etkisi de kabızlıktır.

METADON
Metadon, morfine benzeyen ve ağrıkesici özelliği olan, sentetik bir uyuşturucudur. Eroinin yoksunluk belirtilerini yok eder, bu nedenle öncelikle eroin bağımlılarında bazen de kanser ağrılarının denetlenmesinde kullanılmaktadır. Metadon, günde bir kez ağızdan verilebilir. Yan etkileri, diğer uyuşturucu ilaçlarınkine benzer; bulantı, kabızlık ve idrar tutulumu görülür. Metadon da bağımlılık yaratmaktadır; ancak metadonda ortaya çıkan yoksunluk belirtilerinin, eroininkinden daha kolay atlatıldığı düşünülmektedir.
Madde bağımlılığının kendi içinde bir tedavisi olmasa da, metadon, bu insanlara kendi yaşamlarını yönetmek için bir fırsat vermekte, madde bağımlılığının yol açabileceği suçları ve yasadışı madde alışverişini azaltmakta, bunların sosyal ve yasal sonuçlarını ve AİDS, Hepatit B, C gibi hastalıkların bulaşma riskini en aza indirmektedir.